Türk vatandaşlarının Avrupa Birliği ülkelerinde otomatik bir serbest dolaşım hakkı yoktur. Ancak Ankara Anlaşması, Katma Protokol, 1/80 ve 3/80 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı ve ABAD içtihadı çerçevesinde; AB’de yasal olarak çalışan Türk işçileri, aile bireyleri, hizmet sunan kişiler ve AB pazarıyla çalışan Türk şirketleri bakımından önemli haklar gündeme gelebilir.

Türk vatandaşları aynı zamanda AB üyesi devlet vatandaşı olmamaları halinde AB vatandaşı değildir; bu nedenle AB vatandaşlarına tanınan genel serbest dolaşım, yerleşme ve çalışma haklarından AB vatandaşlarıyla eşit bir şekilde yararlanamaz. Buna rağmen Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ortaklık ilişkisi, bazı özel alanlarda Türk vatandaşları ve Türk şirketleri lehine hukuki koruma sağlayabilir. Bu hakların uygulanıp uygulanmayacağı; kişinin bulunduğu ülkeye, çalışma veya oturum geçmişine, başvuru türüne, belgelere ve güncel ülke uygulamasına göre değişir.

Türk Vatandaşları İçin AB Hukuku Hangi Durumlarda Önemlidir?

AB hukuku, Türk vatandaşları bakımından en çok Avrupa’da çalışma izni yenileme, oturum izni başvurusu, aile birleşimi, Schengen vizesi reddine itiraz, sınır dışı edilme riski, iş kurma veya hizmet sunma süreçlerinde önem kazanır. Bu alanlarda yalnızca ilgili ülkenin yabancılar hukuku değil, Türkiye-AB Ortaklık Hukuku da dikkate alınmalıdır.

Temel hukuki çerçeve Ankara Anlaşması, Katma Protokol ve Ortaklık Konseyi kararlarıdır. Katma Protokol’deki “standstill” ilkesi, belirli şartlar altında Türk vatandaşları aleyhine yeni kısıtlamalar getirilmesini engelleyebilir. ABAD’ın Tüm and Dari kararında iş kurma ve yerleşme, Soysal and Savatli kararında hizmet sunumu, Demirkan kararında ise vize ve hizmet alma tartışması ele alınmıştır. Özellikle Demirkan kararı, Türk vatandaşları için genel ve koşulsuz bir vizesiz seyahat hakkı bulunduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. 

Tüm ve Darı hakkında alınan 2007 tarihli karar, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının Avrupa Birliği ülkelerine vizesiz seyahat etmelerini ve Avrupa Birliği üyesi devletler arasında serbest dolaşımlarını hukuken mümkün kılmamaktadır.

AB Ülkelerinde Çalışan Türk İşçilerinin Hakları

Türk işçileri açısından en önemli metinlerden biri 1/80 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı’dır. Bu karar, bir AB üyesi devlette yasal iş piyasasına dahil olmuş Türk işçilerinin, belirli çalışma süreleri ve şartlar altında çalışma ve buna bağlı oturum statüsünü koruyabilmesine imkan tanıyabilir.

Uygulamada bu haklar özellikle şu durumlarda gündeme gelir: çalışma izninin yenilenmemesi, oturum izninin çalışma hakkına bağlı olarak reddedilmesi, işçi statüsünün sona erdiğinin ileri sürülmesi, aynı işveren veya aynı meslek alanında çalışmaya devam etme hakkı, aile bireylerinin ikamet ve çalışma statüsü.

Ancak bu haklar otomatik değildir. Kişinin ilgili ülkede hukuka uygun şekilde çalışmış olması, iş piyasasına usulüne uygun biçimde dahil bulunması ve ilgili süre şartlarını sağlaması gerekir. Bu nedenle her başvuruda çalışma sözleşmeleri, sosyal güvenlik kayıtları, oturum belgeleri, maaş bordroları ve önceki idari kararlar birlikte incelenmelidir.

Aile bireyleri, oturum ve kazanılmış statü

 Türk işçilerinin aile bireyleri de bazı durumlarda AB-Türkiye Ortaklık Hukuku kapsamında korunabilir. 1/80 sayılı Karar’ın aile bireylerine ilişkin hükümleri; hukuka uygun ikamet, belirli süre birlikte yaşama ve ilgili ülke makamlarının verdiği izinler gibi şartlara bağlıdır.

Bu alan özellikle boşanma, aile birliğinin sona ermesi, çocuğun eğitim durumu, kamu düzeni gerekçesiyle işlem yapılması veya oturum izninin yenilenmemesi gibi durumlarda önem taşır. ABAD’ın Bozkurt ve Pehlivan gibi kararlarında aile bireylerinin statüsü ve elde edilen hakların korunması tartışılmıştır. Ancak bu kararların her olaya aynı şekilde uygulanacağı söylenemez; somut dosyanın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Türk şirketleri için AB hukuku neden önemlidir?

Türk şirketleri bakımından AB hukuku yalnızca Avrupa’da şirket kurma meselesi değildir. AB pazarına mal veya hizmet sunan şirketler, Gümrük Birliği ve AB mevzuatına uyum nedeniyle birçok hukuki yükümlülükle karşılaşabilir. Avrupa Komisyonu, AB-Türkiye Gümrük Birliği’nin 1995’ten beri yürürlükte olduğunu ve sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünleri bakımından ticari çerçeve oluşturduğunu belirtmektedir. Nitekim, günümüze kadar gelen süreçte Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne üyelik sürecinde çeşitli gelişmeler de meydana gelmiştir.

Türk şirketleri için pratikte dikkat edilmesi gereken başlıca alanlar şunlardır: ürün güvenliği ve teknik standartlar, CE işareti ve etiketleme yükümlülükleri, tüketici hukuku ve e-ticaret kuralları, GDPR ve KVKK uyumu, rekabet hukuku, Avrupa Birliği marka tescili ve fikri mülkiyet, sözleşmelerde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme, çevresel sürdürülebilirlik ve tedarik zinciri yükümlülükleri.

Bu kapsamda son dönemde Avrupa Birliği tarafından getirilen "Dijital Ürün Pasaportu" da dikkat çeken gelişmelerdendir.

Bu nedenle AB’ye ihracat yapan, Avrupa’da distribütörlük ilişkisi kuran, dijital hizmet sunan veya AB’de marka koruması hedefleyen Türk şirketlerinin yalnızca ticari değil, hukuki uyum bakımından da ön değerlendirme yapması gerekir.

Schengen Vizesi, Vize Reddi ve Başvuru Süreçleri 

Türk vatandaşları bakımından Schengen vizesi uygulaması halen önemlidir. Avrupa Komisyonu, 29 Temmuz 2025 tarihli duyurusunda, 15 Temmuz 2025’te Türk vatandaşlarının Schengen vizesi başvuruları bakımından daha elverişli çok girişli vize kurallarının kabul edildiğini açıklamıştır. Bu düzenleme “cascade rule” olarak anılmakta olup, belirli şartları sağlayan kişiler için daha uzun süreli çok girişli vize verilmesini kolaylaştırabilir. Ancak bu uygulama genel bir vize muafiyeti anlamına gelmez. Güncel uygulama ülkeye, tarihe ve başvuran kişinin hukuki statüsüne göre değişebilecektir.

Vize reddi veya oturum izni reddi halinde ret gerekçesi, başvuru belgeleri, seyahat amacı, önceki vize geçmişi, mali durum, dönüş bağları ve itiraz süresi birlikte incelenmelidir. Schengen vizesi reddine itiraz sürecinde ilgili ülkenin iç hukuku belirleyicidir; ancak bazı durumlarda AB vize mevzuatı ve genel ilkeler de değerlendirmeye dahil edilebilir.

Türkiye’den Yürütülecek Hukuki Hazırlık Neden Önemlidir?

AB hukuku kaynaklı haklar çoğu zaman doğrudan “bir dilekçe vermekle” sonuç doğurmaz. Başvurunun sağlam bir belge setiyle hazırlanması gerekir. Türkiye’de hazırlanacak hukuki görüş, iş sözleşmesi, şirket evrakı, marka belgeleri, ticari yazışmalar, aile bağını gösteren kayıtlar, önceki vize ve oturum kararları başvurunun hukuki çerçevesini güçlendirebilir.

Özellikle AB’de çalışma izni yenileme, aile birleşimi, Schengen vizesi reddine itiraz, sınır dışı edilme riski veya Türk şirketlerinin Avrupa pazarına uyumu gibi konularda hem Türk hukuku hem de ilgili AB hukuku kaynakları birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç

Türk vatandaşları ve Türk şirketleri için AB hukuku; çalışma, oturum, aile birleşimi, ticaret, vize süreçleri ve AB pazarına uyum konularında önemli imkanlar sunabilir. Ancak bu haklar her olayda kendiliğinden uygulanmaz. Güncel AB mevzuatı, ABAD içtihadı, ilgili ülke uygulaması ve başvuru belgeleri birlikte incelenmelidir.

Oturum uyuşmazlıkları, Schengen vizesi reddi, çalışma izni sorunları veya şirketinizin AB pazarına hukuki uyumu hakkında değerlendirme yapılırken, somut olayın belgeler ve süreler üzerinden ele alınması gerekir. Bu nedenle hukuki süreç başlatılmadan önce profesyonel destek alınması, hak kaybı riskini azaltabilir.

Sık sorulan sorular

1. Türk vatandaşları AB’de serbest dolaşım hakkına sahip mi?

   Hayır. Türk vatandaşları AB vatandaşı olmadıkları için AB vatandaşlarına tanınan genel serbest dolaşım hakkına sahip değildir. Ancak Ankara Anlaşması, Katma Protokol ve 1/80 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı bazı özel durumlarda hak sağlayabilir.

   
   

2. Ankara Anlaşması vizesi tamamen kalktı mı?

   Hayır. Ankara Anlaşması veya Katma Protokol, Türk vatandaşları için genel bir vize muafiyeti sağlamaz. Bazı hizmet sunumu veya standstill tartışmalarında özel haklar gündeme gelebilir; ancak bunlar ülke, tarih ve somut olay bazında değerlendirilir.

   
   

3. Schengen vize reddine AB hukuku kapsamında itiraz edilebilir mi?

   Schengen vizesi reddinde öncelikle ret kararını veren ülkenin iç hukukundaki itiraz yolu izlenir. Bununla birlikte AB vize mevzuatı, ret gerekçesinin denetlenmesi ve başvuru sahibinin durumunun değerlendirilmesi bakımından önem taşıyabilir.

   
   

4. Türk şirketleri GDPR’a uymak zorunda mı?

   Bazı durumlarda evet. Türk şirketi AB’deki kişilere mal veya hizmet sunuyorsa ya da AB’deki kişilerin veya AB vatandaşlarının kişisel verilerini işliyorsa veya GDPR kapsamında ise, yükümlülükleri gündeme gelebilir. Bunun KVKK ile birlikte ayrıca incelenmesi gerekir.

   
   

5. ABAD kararları Türkiye’de doğrudan uygulanır mı?

   ABAD kararları Türkiye’de ulusal mahkeme kararı gibi doğrudan uygulanmaz. Ancak AB-Türkiye Ortaklık Hukuku, vize, çalışma, oturum ve ticaret uyuşmazlıklarında hukuki argüman ve yorum kaynağı olarak önem taşıyabilir.

Av. M. Emin Anbar hakkında

Av. M. Emin Anbar, İstanbul’da avukatlık yapmakta olup Avrupa Birliği hukuku, fikri mülkiyet hukuku, şirketler hukuku ve sınır ötesi hukuki danışmanlık alanlarında çalışmaktadır. Avrupa Birliği hukuku alanındaki akademik çalışmaları ve uygulama deneyimi çerçevesinde, Türk vatandaşları ve Türk şirketlerinin AB hukuku kaynaklı hak ve yükümlülüklerinin değerlendirilmesine yönelik hukuki danışmanlık sunmaktadır.